Gobernacion

No Comments »

Medio Ambiente

Wednesday, June 4th, 2008

Como un Arubano, mi ta preocupa cu hopi desaroyo cu ta tumando lugar na Aruba. Nos isla ta sushi, no tin un ley di ordenanza teritorial, no tin ley pa regula industria, nos dump ta un desaster, nos flora y fauna ta bayendo perdí, y no tin ningun iniciativa pa educa nos hubentud pa cu e importancia di proteha nos medio ambiente.

Diferente gobiernonan a mustra di por reacciona masha liher pa proteha locual nan ta yama “patrimonio di pueblo” ora ta trata di empresanan estatal caminda nan por saca placa, eherce influencia, y nombra amigo y conocir. Den mi concepto nos berdadero patrimonionan nacional ta e beyeza natural di nos pais, e cultura di nos pueblo, y e herencia historica di nos isla.  Ta ironico cu net esakinan ta wordo neglishá pa nos gobernantenan. Quizas ta pasobra cu no por duna fabor na sponsor of campañador door di proteha naturaleza.

Nos Naturaleza.

Ta importante pa nos yega na un balance entre desaroyo y naturaleza.  Mi ta conciente cu tin hopi cos positivo pa cu nos medio ambiente. Nos tur por ta orguyoso cu nos Parke Nacional Arikok, e proteccion di tortuga ta fantastico, mescos cu e burico, e proyecto di Santa Rosa pa cu nos matanan local, y asina por menciona mas iniciativa positivo.

E problema ta cu tin hopi mas pa hasi. Nos laman y nos beachnan ta wordo susha tur dia como cu no tin ningun regulacion ni control, mescos nos por menciona cu terrenonan bunita (y cu tin biaha ta areanan arqueologico) ta wordo rosá y construí, otro caminda nos ta mira terrenonan ta wordo cobá pa material pa despues nan wordo yená cu basura, nos duinen ta deteriorando rapidamente, etc. Na mes momento plaganan importá manera e Cordon di San Hosé y e Boa ta hasiendo dañonan enorme na nos flora y fauna sin cu nos ta wak mucho iniciativa di banda di gobierno pa hasi algo al respeto.

Ta di vital importancia pa nos gobierno realiza cu e buniteza di nos pais ta un recurso di incalcalubel balor, y cu e merece di wordo protehi. Esaki ta conta pa tur parti di nos naturaleza, incluyendo areanan cu na prome bista parce di nos tin nada otro cu piedra.

Ley di Ordenanza teritorial.

Pa por atende efectivamente cu algun di e problemanan menciona ta necesario pa introduci e ley di ordenanza teritorial (zoning). E ley aki lo no solamente asigna diferente sector di nos isla pa diferente uso, y asina por guia nos desaroyo na un forma logico, pero lo por duna nos autoridadnan e espacio pa por actua ora cu p.e. terreno wordo usá incorectamente.

Tin un ley asina cu a wordo prepará for di mas o menos 2003, pero cu desde a circul’e pa comentario y feedback a desaparece por completo. E motivo pa esaki ta probablemente relacioná cu interesnan di personanan ligá na gobierno, pero en cualkier caso no por ta asina cu un ley tan importante ta keda sin wordo introducí e implementá.

Educación.

A lo largo ta imprecindibel pa nos futuro generacionnan hanja mas aprecio pa nos naturaleza, nos cultura y nos historia. Pa por logra esaki ta util pa wordo introducí un vak adicional caminda cu ta duna les tocante e temanan aki. Un vak asina lo sirbi tambe pa stimula educacion como cu e temanan ta presta nan mes pa ta mas interesante e interactivo cu e studiantenan.

No por ta asina cu mayoria Arubano nunca no wak un mata di brasil of un Palisia Corra. Tin hopi aspecto hopi bunita di nos pais cu nos propio hendenan no conoce. Y ta obvio cu bo no por aprecia locual bo no conoce.

E iniciativa aki lo mester wordo desaroyá conhuntamente cu e departamentonan di gobierno concerní como tambe instancianan no-gubernamental manera Stimaruba.

Sushedad rond di Aruba

Ta obvio cu e situacion rond di nos isla ta, den un palabra, bergonzoso. Ta ridiculo con sushi nos isla ta. E situacion aki tin varios motivo. Principalmente tin mucho persona riba e isla aki, tanto stranhero como Arubano, cu tin e mal custumber di tira sushi riba caya. E custumber aki ta uno cu ta nace di ignorancia y falta di aprecio pa nos medio ambiente. Tambe tin hopi hende cu tin e actitud di “otro hende lo piki’e”. Pa cambia esaki lo tuma un generacion, y nos no por warda pa esey. Anto riba esaki nos gobierno a dicidi pa hasi’e mas fastioso y costoso pa tira sushi na dump.

Loke nos tin mester ta un atake triple:

1. Hasi’e facil y barata pa tira sushi na un caminda apropiá.  Na prome lugar mester kita e 10 florin cu ta cobra na Dump pa pickup di sushi. For di e dia cu e medida aki a wordo introduci nos por ripara hopi mas sushi tirá rond di nos isla. Tambe mester percura pa pikimento di sushi di parti di Serlimar sosode regularmente y efectivamente.  E eliminacion di saco di plastic ta un paso positivo, pero e ta un paso so. Mester pensa riba varios otro paso, entre otro statiegeld pa botter y bleki, y otro pasonan asina cu ta duna incentivo pa no tira sushi caminda e no mester ta.

2. Hasi’e caro y fastioso pa tira sushi riba caya. Nos mester bai bek na controla esnan cu ta tira sushi riba caya y percura pa nan hanja un boete monetario, PLUS percura pa esnan cu ta sushi nos isla (y nos laman) hasi limpi sea cant’i caminda, na costa, den parke of den laman. Mester bini un team di city inspector cu ta dedica na entre otro captura esnan cu ta hasi danjo na nos isla turistica (Nos tur por corda con a tira azeta na Spaans Lagoen).  E forma mas efectivo di caba cu esaki ta pone e culpabelnan paga y pone nan traha pa comunidad. Ta necesario pa cada ken pensa dos vez riba e consecuencianan prome cu e dicidi tira su sushi riba nos isla of den nos laman.

3. Hasi limpi constantemente. Semper ta bai tin algun sushi cu ta yega caminda cu e no mester ta. Nos mester tin equiponan ta hasi limpi constantemente pa asina nos isla duna un bon aparencia.

Mester ta posibel pa nos tene nos isla limpi si nos tur traha hunto pa e meta ey.

Contaminación ambiental.

Tin varios problema di cual poco hende ta papia na Aruba, pero cu ta rekeri solucion, tanto pa nos naturaleza como pa nos salud. Na Aruba tin varios planta (principalmente valero y WEB) cu ta crea contaminacion. Nos pais no tin ningun ley cu ta regula esaki. Ta necesario pa nos introduci regulacion, basa sea riba esun Americano of Europeo pa regula e contaminacion aki. Esaki introuccion aki no mester sosode manera e gobierno actual gusta hasié (di un dia pa otro y sin consulta ningun hende), pero mester wordo introduci cu un periodo di transicion y den  consulta cu expertonan riba e topico aki, pero tambe cu e companianan en cuestion. E lo tuma algun tempo pa implementa por completo, pero si nos keda sin hasi nada nos no ta yega ningun caminda.

Tin algun otro topiconan cu no ta wordo atendí debidamente, manera dumpmento di azeta (tanto di cushina como di motor), tiramento afor di bateria, frigidaire, etc. cu ta sosodiendo sin ningun control. Tur esakinan mester wordo regulá y controlá.

Uso di Energía.

Aruba ta forma un parti chikito di nos mundo, y como tal nos tin e responsabilidad di hasi nos parti (aunke sea chikito) pa cu e futuro di nos planeta. Como tal ta importante pa nos purba limita nos uso di energia.

Tin varios cos cu nos por hasi pa por logra esaki, y den esaki gobierno por yuda.

Na prome lugar nos mester stimula eficiencia. Den esaki lo por duna incentivo pa cu invoerrechten y/of otro belasting pa stimula uso di vehiculonan y aparatonan domestico cu ta consumi menos energia. Tambe mester ta mas agresivo den educacion di nos poblacion pa usa menos corriente.

Na di dos lugar nos mester promove uso di energia cu ta bini di fuentenan inagotabel. Den esaki mi ta referi principalmente na solo y biento. No solamente ta necesario pa gobierno (como unico accionista) laga WEB/Elmar sea mas proactivo den esaki, pero tambe ta necesario pa nos stimula e uso di esaki den casnan particular. Como gobierno nos mester yuda esnan cu kier genera energia solar of di biento, envez di stroba nan.

Aunke cada un di e pasonan aki riba su mes ta chikito, hunto nan por hasi un impacto enorme y positivo pa nos pais. Masha poco biaha e solucion pa un problema ta consisti di un solo paso. Ta hopi paso chikito ta conduci na e solucion, mescos cu un caminata largo no ta wordo hasí cu un paso gigante, pero cu yen di stap chikito.

 

No Comments »

Formacion di nos hendenan

Wednesday, April 2nd, 2008

Nos tur por wak rond y sinti orguyoso di locual Aruba a logra, especialmente durante siglo pasá. Casi tur cos cu nos a logra como pais ta danki principalmente na nos hendenan y cu ayudo di dos influencia positivo di exterior.

E prome di e influencianan aki ta Hulanda. Nos democracia, nos educacion, nos sistema hudicial, etc., tur a wordo establecí cu yudanza y guia di Hulanda. E disciplina y organizacion pa cual e Hulandesnan ta famoso a yuda nos sumamente hopi pa desaroya nos pais na un sistema beneficioso pa nos poblacion, especialmente compara cu otro paisnan den nos region. Muchanan a wordo lanta cu disciplina y respet tanto na cas como na school.

E di dos influencia importante tabata e presencia di un Refineria di Standard Oil, esta Lago Oil & Transport Co. E refineria aki a percura pa emplea un cantidad enorme di Arubiano, instilando den nan e “work ethic” pa cual tur ex-empleado di Lago ta conoci. Esakinan tabata y ta hendenan cu ta custuma di traha cu orguyo y cu dedicacion, percurando semper pa calidad y semper pensando riba “Safety First”.

E dos influencianan aki hunto cu e caracter di nos hendenan y nos amor pa nos pais a hasi cu nos isla chikito a crece te bira un ehempel pa henter nos region.

Lamentablemente durante e ultimo decadanan varios desaroyo a tuma lugar cu a hasi cu un porcentahe demasiado grandi di nos poblacion a laga e custumbernan bon aki atras. Atravez di e añanan Lago a emplea menos y menos Arubiano te cu ela sera na 1985, dus e tremendo opleiding” ey a wordo perdi. Na mes un momento e famoso beca di Lago tambe a disaparece.

Den e mesun periodo cu nos a perde Lago nos isla a bira un pais den Reino. Cu esaki nos a gana e oportunidad di maneha nos mes asuntonan. Poco pais na Mundo a hanja e oportunidad pa cuminsa cu e recursonan cu Aruba a cuminsa cune como pais.

Lamentablemente, envez di mantene e aspectonan bon cu nos a hereda, manera e orguyo y disciplina cu antes tabatin den nos cuerpo di ambtenaar, nos Gobiernonan a “laga slack” tur caminda.

Nos mandatarionan ta duna un masha mal ehempel na comunidad tanto den nan funcionamento como den nan comportamento. Na mes momento e cuerpo di ambtenaar ta deteriorando como consecuencia di a nepotismo teribel cu ta tumando lugar e ultimo 20 añanan.

Algun hende lo puntra nan mes: Pakico Nepotismo ta asina dañino?

Ora cu hendenan ta wordo tumá na trabao y ta wordo duná posicion den Gobierno a base di kende nan conoce envez di con nan ta funciona den nan trabao, e productividad ta sufri, hasta den esnan cu si ta capaz (como cu nan ta wordo demotiva). Ora cu productividad baha tin mester di mas hende pa hasi e mesun trabao. Dus ta tuma mas hende (amigo, conocir, votador, etc.), hasiendo asina e problema aún pio.

E hefenan di departamento ta haña miedo pa impone disciplina den nan departamento como cu nan por haña nan mes den problema cu Ministro si nan taha e amigo, campañador of familiar di e mandatario. Consecuentemente hendenan ta cuminsa yega laat trabao, trata clientenan malo, lesa corant durante ora di trabao, sali hasi cosnan personal cu auto di dienst, etc.

Esaki tin 20 aña ta sosodiendo na Aruba, y a yega na un punto cu nos tin un aparato Gubernamental cu no ta sirbi mas pa eherce su funcion. E meta di un Gobierno, esta di sirbi e comunidad a wordo perdí.

Hasta a yega na e punto cu e propio Prome Minister di nos pais ta admiti publicamente cu no tin disciplina den aparato gubernamenal, y cu e tin basta aña ta tolera esaki.

E consecuencia di esaki ta cu comunidad ta wordo forzá pa carga un peso mucho grandi pa por financia un aparato gubernamental cu ta brinda servicionan mediocre. E gastonan exorbitante na personal ta hasi cu no ta resta placa pa e cosnan importante pa comunidad. Esaki ta e ehempel cu nos comunidad ta hanjando, especialmente nos hubentud.

Na mes momento nos schoolnan falta material, falta educador, mientras cu e educadornan cu ta sali for di IPA den hopi caso ta carece di e training suficiente pa por eherce nan funcion manera cu nan lo kier. Tambe e disciplina cu cual nos tabata lanta na school a desaparece caminda cu e maestronan casi no mag bisa nada na e alumnonan.

Hunto cu e desaroyo aki e desaroyo economico a causa cu hopi famianan tin ambos mayor ta traha (pa no papia mes di mama y/of tata soltero) locual ta hasi cu hopi mucho tin menos supervision y guia, y ta lanta sin respet pa adulto y sin disciplina den nan bida propio. Pa yena e vacio ey den hopi caso nan ta cuminsa asocia cu gang, usa droga, bebe hoben, tene relacion sexual mucho trempan etc.

Tur e desaroyonan menciona aki riba ta causa (hunto cu otro influencia) cu nos ta perdiendo nos hubentud (y dus nos futuro trahadornan). Nos no ta cumpliendo cu nos responsabilidad di prepara un generacion di cuidadano trahador y respetuoso. E hubentud den hopi caso tin problemanan serio cu su prioridadnan.

Esaki ta un issue cu MESTER wordo atendi, apesar cu e frutonan di esaki lo no ta obvio den un sigiente eleccion. Ta absolutamente necesario pa e futuro di nos pais pa nos atende cu e asunto aki.

Algun di e pasonan cu nos Gobierno lo tuma pa atende cu esaki ta:

Exihi di cada empleado publico pa e cumpli no solamente cu su horario, pero tambe su tarea na un forma diligente. Nos comunidad ta paga hopi placa pa ricibi un bon servicio a cambio. Esaki mester wordo brinda.

IPA lo mester wordo reorganiza, y poni bao di Universidad di Aruba. Si tin e necesidad di solicita ayudo na Hulanda pa esaki nos lo hasie. Orguyo no mag y no por stroba educacion di nos hubentud.

Maestronan bon prepara lo hanya mas autoridad pa actua ora cu tin studiante cu ta falta respet of cu ta stroba otronan di sinja.

Schoolnan lo ricibi e materialnan cu nan tin mester di dje. Edificionan existente lo wordo manteni, envez di usa tur recurso pa traha edificio nobo unicamente pa pronkia durante campanja.

Muchanan di “edad militar” cu no ta bai school lo drenta servicio militar obligatorio manera tabata e caso antes. E structura militar ta instila disciplina y ta duna e muchanan aki respet propio. Algo cu ta imprecindibel.

Nos ta bai studia e posibilidad di trece e beca bek pa e mihor studiantenan Arubano. Esaki lo duna nos mihor studiantenan oportunidad di sigui nan estudio, mientras cu e ta brinda Gobierno e oportunidad di hanja ambtenaarnan talentoso y trahador. Pero e becanan aki lo wordo otorga a base di merito y sin influencia politico.

Instancianan cu ta traha pa guia nos hubentud den area di droga, alcohol, depresion, actividad sexual, etc., lo ricibi e apoyo cu nan merece pa por eherce nan tarea efectivamente.

Ta obvio cu tin otro influencianan cu ta hunga un rol den e formacion (sea positivo of negativo) di hende hoben. Tur mester wordo atendi cu nan na nan propio momento. Nos ta pensa cu e puntonan aki por forma e base di un aanpak comprehensivo di e problematica aki.

No Comments »

Con Gobierno lo por yuda esnan di menos entrada?

Thursday, February 7th, 2008

Aruba a wordo hinca den un situacion caminda cu e posibilidadnan pa nos por actua pa yuda esnan di menos entrada bai dilanti ta hopi limita.

Den pasado tur Gobierno a hisa e sueldo minimo na varios ocasion (especialmente den aña di eleccion). Ta obvio cu e forma di actua aki no a duna e resultado desea (a menos si e resultado desea tabata di gana voto/eleccion). Poder di compra di hopi Arubano a bay basta atras tanto durante gobernacion di AVP como di MEP.

Hopi hende lo puntra nan mes con esaki por. Gobierno ta hisa minimumloon, Gobierno ta baha belasting, Gobierno ta introduci un AZV pa tur hende, Gobierno ta hisa pensioen, Gobierno ta pone comercio y turista paga mas belasting pa di otro banda duna bek na e “pueblo humilde”, etc.  Ta dicon nos a bai atras??

Ta berdad cu tanto MEP como AVP a mustra di ta hopi bon den bini cu iniciativa cu ta zona bon, pero pa tuma decision cu en berdad ta beneficia nos comunidad na un forma duradero y responsabel, nan falta hopi pa sinja.

Pa esnan cu a studia economia ta basta obvio cu cierto decisionan (aunke nan por zona simpatico) lo tin resultadonan negativo a largo plazo. E motivonan pa esaki por ta relativamente complica.

Por busca mas informacion riba internet tocante macro-economics na investopedia y answers.com. Esakinan ta dos site cu ta duna cierto definicion y splicacion riba e topico aki, y tambe ta provee links pa esnan cu lo kier bai mas den detaye.

Ta asina cu e Gobiernonan cu nos pais a conoce tabatin (y tin) e expertonan necesario pa por conseha nan riba e resultadonan di cierto decision. E problema ta cu e decision corecto hopi biaha ta hasi dolor un rato, y su beneficionan por laga warda algun aña, siendo cu nan gusta pensa unicamente te cu e proximo eleccion.

Aki por best compara cu un drogadicto cu sa masha bon cu e corecto ta pa e stop di uza droga. Pero e sa tambe cu pa un periodo lo e sinti hopi malo. E ora ta mas facil pa e djis sigui uza droga, y no preocupa pa futuro. Aunke e sa cu su decision ta malo a largo plazo, e ta prefera e caminda cu ta hasi menos dolor aworaki. Nos tur sa unda e mentalidad aki ta hibabo.

Nos tin 20 aña caba ta tumando e mesun decisionnan malo y ta hasiendo e mesun foutnan. Unda esaki a hiba nos? Nos poder di compra a bai hopi atras, nos pais debe un cantidad increible di placa, y e politiconan tradicional ta sigui insisti riba palabra bunita envez di decisionnan responsabel.

E locual ami ta kere cu ta importante pa cada ken corda ta cu nos por bai dilanti solamente un manera: Traha mas duro y mas eficientemente. Simplemente, nos no por pretende di bira mas rico door di traha menos, ni door di priminti hende “cos” por nada, ni door di crea rabia riba comercio, ni door di yena Gobierno cu demasiado hende.

Den historia di mundo ningun pais a yega di bai dilanti door di traha menos. Ta un problema serio cu nos Gobiernonan ta stimula hende pa exihi mas, y presta menos. Ami ta convenci cu nos mester stimula nos hendenan pa traha mas duro (Y nos tin cu paga nan bon pa esey tambe, claro).

Ta importante pa nos inspira nos comunidad pa traha duro. Trabao duro no ta nada negativo, e ta algo noble. Si nos wak un of dos generacion atras, hopi di nos hendenan cu a yega di traha den Lago tin un “Work Ethic” cu nan lo mester por yuda instila den e generacionnan mas nobo. Mescos ta conta pa nos empleadonan publico. No mucho aña atras tabatin henter un cuerpo di ambtenaar hopi motiva, y hopi responabel. Esaki a bai hopi atras durante e ultimo añanan. Ami ta convenci cu nos por mehora esaki.

Ta imprecindible pa nos drecha nos sistema di educacion pa asina e hendenan cu drenta mercado laboral por ta mas productivo, y por hanja un mihor pago. Pero esaki ta un strategia a largo plazo, y lo no yuda e miles di Arubano cu ta luchando pa por sobrebibi aworaki.

Pa por yuda esnan cu mas a sufri bao di e diferente Gobiernonan di nos pais nos mester corda cu ta un cos so ta conta: Kico y cuanto bo por cumpra cu locual bo ta hanja den bo man. Bo por duna un persona 200 extra pa luna, pero si inflacion resultante ta hasi cu su gastonan ta subi cu 250 florin, e no ta wordo yuda. Pues, nos mester sea creativo y busca solucion caminda cu e beneficio ta uno duradero y cu no ta perhudica nos economia a largo of mediano plazo.

Obviamente, hisamento di minimumloon na un forma irresponsabel ta trece cune un inflacion cu hopi biaha ta neutraliza e aumento. Tampoco no por baha loonbelasting como cu esnan cu menos entrada no ta paga esaki. Subsidio di awa, corriente of productonan di primera necesidad no ta un solucion a largo plazo.

E ora nos mester busca e caminda cu nos por trece cambio cu tin un efecto directo, y tambe cambionan cu ta bai tin efecto mas den futuro. Pa por trece un alivio a corto plazo tin varios alternativo cu nos partido ta mirando. Entre nan ta figura:

Reconsidera BBO. E Medida aki ta e culpable principal di crea un inflacion di mas di 10% den su prome aña di introduccion. Esaki ta e medida mas pisá riba lomba di nos pueblo. Mester busca un forma pa suavisa e efectonan devastador di e medida iresponsabel, sea door di elimina BBO por completo of door di restructur’e.

Nos lo busca solucionnan creativo pa ahusta wegenbelasting pa yuda esnan cu tin vehiculonan mas barata y/of mas eficiente cu combustibel. Esaki no solamente ta yuda esnan di menos recurso, pero lo yuda nos medio ambiente tambe.

Nos lo mester considera ahusta e belastingnan cu comparativamente ta pisa desproporcionalmente riba esnan di menos entrada (accijns riba combustibel?).

Lo mester analisa tur e miles di producto riba cual Gobierno di MEP a hisa Invoerrechten. Den mayoria caso e medidanan aki a dal esnan di menos entrada mas duro.

Tin otro cargonan impone door di Gobierno cu ta pisa demasiado riba esnan di menos recurso, y ta esakinan lo mester wordo mirá di serca pa mira si por alivia e peso cu esnan na mando a impone riba esnan di menos entrada.

A largo plazo lo mester busca alternativa pa baha e peso cu prijs di awa y corriente ta nifica pa nos comunidad, y lo mester uza tur herment na nos disposicion (incluyendo ahusta salario minimo na un forma responsabel) pa por percura pa e oportunidad di un bida digno pa cada un Arubano.

Na final di dia, e mihor forma pa nos tur bai dilanti ta door di duna nos comunidad e hermentnan y e incentivonan necesario pa bira mas productivo, y reforsa den nos comunidad e importancia y e valor di locual na Merca nan ta yama: An Honest Day’s Work