Medio Ambiente
Como un Arubano, mi ta preocupa cu hopi desaroyo cu ta tumando lugar na Aruba. Nos isla ta sushi, no tin un ley di ordenanza teritorial, no tin ley pa regula industria, nos dump ta un desaster, nos flora y fauna ta bayendo perdí, y no tin ningun iniciativa pa educa nos hubentud pa cu e importancia di proteha nos medio ambiente.
Diferente gobiernonan a mustra di por reacciona masha liher pa proteha locual nan ta yama “patrimonio di pueblo” ora ta trata di empresanan estatal caminda nan por saca placa, eherce influencia, y nombra amigo y conocir. Den mi concepto nos berdadero patrimonionan nacional ta e beyeza natural di nos pais, e cultura di nos pueblo, y e herencia historica di nos isla. Ta ironico cu net esakinan ta wordo neglishá pa nos gobernantenan. Quizas ta pasobra cu no por duna fabor na sponsor of campañador door di proteha naturaleza.
Nos Naturaleza.
Ta importante pa nos yega na un balance entre desaroyo y naturaleza. Mi ta conciente cu tin hopi cos positivo pa cu nos medio ambiente. Nos tur por ta orguyoso cu nos Parke Nacional Arikok, e proteccion di tortuga ta fantastico, mescos cu e burico, e proyecto di Santa Rosa pa cu nos matanan local, y asina por menciona mas iniciativa positivo.
E problema ta cu tin hopi mas pa hasi. Nos laman y nos beachnan ta wordo susha tur dia como cu no tin ningun regulacion ni control, mescos nos por menciona cu terrenonan bunita (y cu tin biaha ta areanan arqueologico) ta wordo rosá y construí, otro caminda nos ta mira terrenonan ta wordo cobá pa material pa despues nan wordo yená cu basura, nos duinen ta deteriorando rapidamente, etc. Na mes momento plaganan importá manera e Cordon di San Hosé y e Boa ta hasiendo dañonan enorme na nos flora y fauna sin cu nos ta wak mucho iniciativa di banda di gobierno pa hasi algo al respeto.
Ta di vital importancia pa nos gobierno realiza cu e buniteza di nos pais ta un recurso di incalcalubel balor, y cu e merece di wordo protehi. Esaki ta conta pa tur parti di nos naturaleza, incluyendo areanan cu na prome bista parce di nos tin nada otro cu piedra.
Ley di Ordenanza teritorial.
Pa por atende efectivamente cu algun di e problemanan menciona ta necesario pa introduci e ley di ordenanza teritorial (zoning). E ley aki lo no solamente asigna diferente sector di nos isla pa diferente uso, y asina por guia nos desaroyo na un forma logico, pero lo por duna nos autoridadnan e espacio pa por actua ora cu p.e. terreno wordo usá incorectamente.
Tin un ley asina cu a wordo prepará for di mas o menos 2003, pero cu desde a circul’e pa comentario y feedback a desaparece por completo. E motivo pa esaki ta probablemente relacioná cu interesnan di personanan ligá na gobierno, pero en cualkier caso no por ta asina cu un ley tan importante ta keda sin wordo introducí e implementá.
Educación.
A lo largo ta imprecindibel pa nos futuro generacionnan hanja mas aprecio pa nos naturaleza, nos cultura y nos historia. Pa por logra esaki ta util pa wordo introducí un vak adicional caminda cu ta duna les tocante e temanan aki. Un vak asina lo sirbi tambe pa stimula educacion como cu e temanan ta presta nan mes pa ta mas interesante e interactivo cu e studiantenan.
No por ta asina cu mayoria Arubano nunca no wak un mata di brasil of un Palisia Corra. Tin hopi aspecto hopi bunita di nos pais cu nos propio hendenan no conoce. Y ta obvio cu bo no por aprecia locual bo no conoce.
E iniciativa aki lo mester wordo desaroyá conhuntamente cu e departamentonan di gobierno concerní como tambe instancianan no-gubernamental manera Stimaruba.
Sushedad rond di Aruba
Ta obvio cu e situacion rond di nos isla ta, den un palabra, bergonzoso. Ta ridiculo con sushi nos isla ta. E situacion aki tin varios motivo. Principalmente tin mucho persona riba e isla aki, tanto stranhero como Arubano, cu tin e mal custumber di tira sushi riba caya. E custumber aki ta uno cu ta nace di ignorancia y falta di aprecio pa nos medio ambiente. Tambe tin hopi hende cu tin e actitud di “otro hende lo piki’e”. Pa cambia esaki lo tuma un generacion, y nos no por warda pa esey. Anto riba esaki nos gobierno a dicidi pa hasi’e mas fastioso y costoso pa tira sushi na dump.
Loke nos tin mester ta un atake triple:
1. Hasi’e facil y barata pa tira sushi na un caminda apropiá. Na prome lugar mester kita e 10 florin cu ta cobra na Dump pa pickup di sushi. For di e dia cu e medida aki a wordo introduci nos por ripara hopi mas sushi tirá rond di nos isla. Tambe mester percura pa pikimento di sushi di parti di Serlimar sosode regularmente y efectivamente. E eliminacion di saco di plastic ta un paso positivo, pero e ta un paso so. Mester pensa riba varios otro paso, entre otro statiegeld pa botter y bleki, y otro pasonan asina cu ta duna incentivo pa no tira sushi caminda e no mester ta.
2. Hasi’e caro y fastioso pa tira sushi riba caya. Nos mester bai bek na controla esnan cu ta tira sushi riba caya y percura pa nan hanja un boete monetario, PLUS percura pa esnan cu ta sushi nos isla (y nos laman) hasi limpi sea cant’i caminda, na costa, den parke of den laman. Mester bini un team di city inspector cu ta dedica na entre otro captura esnan cu ta hasi danjo na nos isla turistica (Nos tur por corda con a tira azeta na Spaans Lagoen). E forma mas efectivo di caba cu esaki ta pone e culpabelnan paga y pone nan traha pa comunidad. Ta necesario pa cada ken pensa dos vez riba e consecuencianan prome cu e dicidi tira su sushi riba nos isla of den nos laman.
3. Hasi limpi constantemente. Semper ta bai tin algun sushi cu ta yega caminda cu e no mester ta. Nos mester tin equiponan ta hasi limpi constantemente pa asina nos isla duna un bon aparencia.
Mester ta posibel pa nos tene nos isla limpi si nos tur traha hunto pa e meta ey.
Contaminación ambiental.
Tin varios problema di cual poco hende ta papia na Aruba, pero cu ta rekeri solucion, tanto pa nos naturaleza como pa nos salud. Na Aruba tin varios planta (principalmente valero y WEB) cu ta crea contaminacion. Nos pais no tin ningun ley cu ta regula esaki. Ta necesario pa nos introduci regulacion, basa sea riba esun Americano of Europeo pa regula e contaminacion aki. Esaki introuccion aki no mester sosode manera e gobierno actual gusta hasié (di un dia pa otro y sin consulta ningun hende), pero mester wordo introduci cu un periodo di transicion y den consulta cu expertonan riba e topico aki, pero tambe cu e companianan en cuestion. E lo tuma algun tempo pa implementa por completo, pero si nos keda sin hasi nada nos no ta yega ningun caminda.
Tin algun otro topiconan cu no ta wordo atendí debidamente, manera dumpmento di azeta (tanto di cushina como di motor), tiramento afor di bateria, frigidaire, etc. cu ta sosodiendo sin ningun control. Tur esakinan mester wordo regulá y controlá.
Uso di Energía.
Aruba ta forma un parti chikito di nos mundo, y como tal nos tin e responsabilidad di hasi nos parti (aunke sea chikito) pa cu e futuro di nos planeta. Como tal ta importante pa nos purba limita nos uso di energia.
Tin varios cos cu nos por hasi pa por logra esaki, y den esaki gobierno por yuda.
Na prome lugar nos mester stimula eficiencia. Den esaki lo por duna incentivo pa cu invoerrechten y/of otro belasting pa stimula uso di vehiculonan y aparatonan domestico cu ta consumi menos energia. Tambe mester ta mas agresivo den educacion di nos poblacion pa usa menos corriente.
Na di dos lugar nos mester promove uso di energia cu ta bini di fuentenan inagotabel. Den esaki mi ta referi principalmente na solo y biento. No solamente ta necesario pa gobierno (como unico accionista) laga WEB/Elmar sea mas proactivo den esaki, pero tambe ta necesario pa nos stimula e uso di esaki den casnan particular. Como gobierno nos mester yuda esnan cu kier genera energia solar of di biento, envez di stroba nan.
Aunke cada un di e pasonan aki riba su mes ta chikito, hunto nan por hasi un impacto enorme y positivo pa nos pais. Masha poco biaha e solucion pa un problema ta consisti di un solo paso. Ta hopi paso chikito ta conduci na e solucion, mescos cu un caminata largo no ta wordo hasí cu un paso gigante, pero cu yen di stap chikito.